Bi\u00e7imsel Kuramlar ve Ki\u015fisel Kuramlar<\/span><\/strong><\/h3>\nTeorileri kullanan tek ki\u015fi bilim adamlar\u0131 de\u011fildir; ne de bir\u00e7ok varsay\u0131m ve sonu\u00e7 i\u00e7eren t\u00fcm teoriler resmi \u00f6neriler de\u011fildir. Di\u011fer insanlarla g\u00fcnl\u00fck etkile\u015fimlerimizde hepimiz \u00f6rt\u00fck ki\u015fisel teoriler kullan\u0131r\u0131z. Ki\u015filik kavram\u0131 hakk\u0131nda bir fikrimiz var ve etkile\u015fimde bulundu\u011fumuz ki\u015filerin ki\u015filikleri hakk\u0131nda varsay\u0131mlar yap\u0131yoruz. \u00c7o\u011fumuz genel olarak insan do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda spek\u00fclasyon yap\u0131yoruz. \u00d6rne\u011fin, t\u00fcm insanlar\u0131n temelde iyi oldu\u011funa veya insanlar\u0131n sadece kendilerini \u00f6nemsedi\u011fine inanabiliriz.<\/span><\/p>\nBu varsay\u0131mlar teorilerdir. Ba\u015fkalar\u0131na ili\u015fkin g\u00f6zlemlerimizin verilerini yerle\u015ftirdi\u011fimiz \u00e7er\u00e7evelerdir. Ki\u015fisel teorilerimizi genellikle \u00e7evremizdeki ki\u015filerin davran\u0131\u015flar\u0131na ili\u015fkin alg\u0131lar\u0131m\u0131zdan toplad\u0131\u011f\u0131m\u0131z verilere dayand\u0131r\u0131r\u0131z. Bu bak\u0131mdan \u00a0teorilerimizin g\u00f6zlemlerimizden kaynakland\u0131\u011f\u0131, \u00a0ki\u015fisel teoriler bi\u00e7imsel teorilere benzedir.<\/span><\/p>\nBununla birlikte, psikolojideki ve di\u011fer bilimlerdeki formel teoriler, onlar\u0131 ki\u015fisel teorilerimizden ay\u0131ran baz\u0131 \u00f6zelliklere sahiptir. Bi\u00e7imsel teoriler, farkl\u0131 tabiatlara sahip \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n g\u00f6zlemlerinden elde edilen verilere dayan\u0131rken, ki\u015fisel teoriler s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da insana ili\u015fkin g\u00f6zlemlerimizden t\u00fcretilir – genellikle k\u00fc\u00e7\u00fck akraba, arkada\u015f ve tan\u0131d\u0131k \u00e7evremizin yan\u0131 s\u0131ra kendimiz. Daha geni\u015f bir veri yelpazesi bi\u00e7imsel teorileri destekledi\u011fi i\u00e7in daha kapsaml\u0131d\u0131r. Daha fazla t\u00fcrde insan\u0131n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak ve tahmin etmek i\u00e7in resmi teorilerden daha etkili bir \u015fekilde genelleme yapabiliriz.<\/span><\/p>\n\u0130kinci bir \u00f6zellik, bi\u00e7imsel teorilerin muhtemelen daha objektif olmas\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc bilim adamlar\u0131n\u0131n g\u00f6zlemleri ideal olarak ihtiya\u00e7lar\u0131, korkular\u0131, arzular\u0131 ve de\u011ferleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan tarafs\u0131zd\u0131r. Aksine, ki\u015fisel teorilerimiz ba\u015fkalar\u0131 kadar kendimiz hakk\u0131ndaki g\u00f6zlemlere de dayanmaktad\u0131r. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n eylemlerini d\u00fc\u015f\u00fcncelerimiz ve duygular\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan yorumlama e\u011filimindeyiz, ne yapaca\u011f\u0131m\u0131z veya nas\u0131l hissedece\u011fimiz temelinde bir duruma verdikleri tepkileri de\u011ferlendiriyoruz. Ba\u015fkalar\u0131na ki\u015fisel ve \u00f6znel terimlerle bakarken, bilim adamlar\u0131 daha nesnel ve tutkuyla g\u00f6zlemlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/span><\/p>\nDi\u011fer bir \u00f6zellik ise, bi\u00e7imsel teorilerin ger\u00e7e\u011fe kar\u015f\u0131 tekrar tekrar test edilmesidir, genellikle teoriyi \u00f6nerenin d\u0131\u015f\u0131nda bir bilim insan\u0131 taraf\u0131ndan. Bi\u00e7imsel bir teori, bir\u00e7ok nesnel deneysel teste tabi tutulabilir ve sonu\u00e7 olarak, sonu\u00e7lar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda desteklenebilir, de\u011fi\u015ftirilebilir veya reddedilebilir. Ki\u015fisel teoriler bizim taraf\u0131m\u0131zdan veya tarafs\u0131z bir taraf\u00e7a bu kadar test edilmemi\u015ftir. Genel olarak insanlar veya \u00f6zel olarak bir ki\u015fi hakk\u0131nda ki\u015fisel bir teori geli\u015ftirdi\u011fimizde, sadece teorimizi do\u011frulayan davran\u0131\u015flar\u0131 alg\u0131layarak ve onunla \u00e7eli\u015fenlere uymayarak ona tutunma e\u011filimindeyiz.<\/span><\/p>\nPrensip olarak, bilim adamlar\u0131 teorilerini desteklemeyen verileri tan\u0131yabilir ve de\u011ferlendirebilirler. Ne yaz\u0131k ki ger\u00e7ekte bu her zaman do\u011fru de\u011fildir. Teorileri taraf\u0131ndan \u00f6ylesine \u00f6nyarg\u0131l\u0131 olan, ona o kadar duygusal olarak ba\u011fl\u0131 olan, nesnelliklerini tehlikeye atan bilim adamlar\u0131n\u0131n hem bilim tarihinde hem de psikoloji tarihinde bir\u00e7ok \u00f6rnek bulunmaktad\u0131r. Bununla birlikte, nesnellik ideali, bilimcilerin ula\u015fmak i\u00e7in \u00e7abalad\u0131klar\u0131 hedef olmaya devam etmektedir.<\/span><\/p>\nKi\u015filik Kuramlar\u0131nda \u00d6znellik<\/span><\/strong><\/h3>\nBi\u00e7imsel teorilerin amac\u0131 daha fazla nesnelliktir; ki\u015fisel teoriler daha \u00f6znel olma e\u011filimindedir. Kendisine bilim diyen bir disipline ait olduklar\u0131 i\u00e7in ki\u015filik teorilerinin yaln\u0131zca bi\u00e7imsel ve nesnel \u00e7e\u015fitlilikte oldu\u011funu varsayabiliriz, ancak bu sonu\u00e7 yanl\u0131\u015f olur. Psikologlar, baz\u0131 ki\u015filik teorilerinin \u00f6znel bir bile\u015feni oldu\u011funu ve bir teorisyenin hayat\u0131ndaki olaylar\u0131 bir t\u00fcr gizli otobiyografi olarak yans\u0131tabilece\u011fini kabul eder.<\/span><\/p>\nTeorisyen, teorisini a\u00e7\u0131klamak ve desteklemek i\u00e7in bu olaylar\u0131 bir veri kayna\u011f\u0131 olarak kullanabilir. Bilim adamlar\u0131 ne kadar tarafs\u0131z ve nesnel olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlarsa \u00e7al\u0131\u015fs\u0131nlar, ki\u015fisel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 muhtemelen alg\u0131lar\u0131n\u0131 bir dereceye kadar etkileyecektir. Bu bizi \u015fa\u015f\u0131rtmamal\u0131. Ki\u015filik kuramc\u0131lar\u0131 insand\u0131r ve \u00e7o\u011fumuz gibi, kendi deneyimlerinden farkl\u0131 fikirleri kabul etmekte zorlanabilir.<\/span>
\nDolay\u0131s\u0131yla, bi\u00e7imsel ve ki\u015fisel kuramlar aras\u0131ndaki ayr\u0131m, psikolojinin di\u011fer dallar\u0131nda oldu\u011fu gibi ki\u015filik alan\u0131nda da o kadar a\u00e7\u0131klanmayabilir.<\/span><\/p>\nBu, t\u00fcm ki\u015filik teorilerinin ki\u015fisel teoriler oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. Ki\u015filik teorileri, bi\u00e7imsel teorilerin \u00f6zelliklerine sahiptir. Baz\u0131lar\u0131 \u00e7ok say\u0131da ve \u00e7e\u015fitli ki\u015filerin g\u00f6zlemlerine dayanmaktad\u0131r. Baz\u0131lar\u0131, onu \u00f6neren teorisyen veya ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan ger\u00e7ekli\u011fe kar\u015f\u0131 test edilir. Bu bilim adamlar\u0131, teoriyi destekleyebilir veya desteklemeyebilir, g\u00f6zlemlerini yaparken ve verilerini analiz ederken objektif olmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Nihayetinde, teoriler konular\u0131, karma\u015f\u0131k insan ki\u015fili\u011fi, izin verdi\u011fi kadar nesneldir, ancak \u00f6nerileri, yarat\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n ki\u015filiklerine ve ya\u015fam deneyimlerine \u00e7ok \u015fey bor\u00e7lu olabilir.<\/span><\/p>\nBir teori olu\u015fturman\u0131n ilk a\u015famas\u0131, \u00f6ncelikle sezgiye dayal\u0131 olabilir, ancak daha sonraki a\u015famalarda bu sezgisel temelli fikirler, teorisyenin rasyonel ve ampirik bilgisi taraf\u0131ndan de\u011fi\u015ftirilebilir ve rafine edilebilir. B\u00f6ylece, ak\u0131l ve ak\u0131l uygulamas\u0131 yoluyla\u00a0<\/span>veri analizi, ki\u015fisel bir teori olarak ba\u015flayan \u015fey, resmi bir teorinin \u00f6zelliklerini varsayar. Ki\u015filik kuramlar\u0131nda hangi d\u00fczeyde nesnellik bulunursa bulunsun (ve baz\u0131lar\u0131 di\u011ferlerinden daha nesneldir), kuramc\u0131n\u0131n deneyimlerini ve ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 yans\u0131tan k\u0131smen \u00f6znel olduklar\u0131n\u0131 inkar etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/span><\/p>\nBir teoriyi tam olarak anlamak istiyorsak, onu \u00f6neren ki\u015fiyi \u00f6\u011frenmeliyiz. Bir teorinin geli\u015fiminin bir teorisyenin hayat\u0131ndaki belirli olaylardan nas\u0131l etkilenmi\u015f olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek \u00f6nemlidir. Yeterli biyografik bilgi mevcut oldu\u011funda, bir teorinin bu olaylar\u0131 nas\u0131l yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6neriyoruz. En az\u0131ndan ba\u015flang\u0131\u00e7ta teorisyen kendini tarif ediyor olabilir. Daha sonra teorisyen, bu ki\u015fisel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ba\u015fkalar\u0131na genelle\u015ftirilmesini desteklemek i\u00e7in di\u011fer kaynaklardan uygun verileri ara\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olabilir.<\/span><\/p>\nBir kuramc\u0131n\u0131n hayat\u0131ndaki ki\u015fisel olaylar\u0131n \u00f6nemi, belirtti\u011fimiz gibi, uzun zamand\u0131r anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Pek \u00e7ok bilim insan\u0131 taraf\u0131ndan en b\u00fcy\u00fck Amerikal\u0131 psikolog olarak kabul edilen William James (1842\u20131910), biyografinin insan do\u011fas\u0131n\u0131 incelemeye \u00e7al\u0131\u015fan herkes i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir konu oldu\u011funa inan\u0131yordu. Se\u00e7kin ki\u015filerin hayatlar\u0131n\u0131 anlaman\u0131n, insanlar\u0131n insan deneyimine farkl\u0131 yakla\u015f\u0131m bi\u00e7imlerini \u00f6\u011frenmek i\u00e7in teorilerini veya sistemlerini bilmekten daha \u00f6nemli oldu\u011funu savundu.<\/span><\/p>\nBir tarih\u00e7i \u015funlar\u0131 kaydetmi\u015ftir:<\/span><\/strong><\/p>\nDi\u011fer t\u00fcm profesyonel disiplinlerden daha \u00e7ok, psikologlar \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131nda bulunanlar\u0131n biyo-grafik ve otobiyografik eskizlerini yay\u0131nlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. . .En az\u0131ndan bir d\u00fczeyde, ya\u015famlar\u0131n\u0131n ve de\u011ferlerinin “bilimsel bilgilerinin” anahtar\u0131 oldu\u011funu kabul etmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlar. (Friedman, 1996, s.221)<\/span><\/p>\nBu kitap boyunca ki\u015filik teorisinin otobiyografik do\u011fas\u0131n\u0131n \u00f6rneklerini g\u00f6rece\u011fiz, ancak teori ile ger\u00e7ek hayat aras\u0131ndaki bu ilgi \u00e7ekici ili\u015fkiye de bir uyar\u0131 notu eklemeliyiz. Belki de teorinin geli\u015fimini etkileyen ya\u015fam deneyimleri de\u011fildir. Bunun yerine, belki teori, teorisyenlerin hat\u0131rlad\u0131klar\u0131 \u015feyi etkiler ve bize ya\u015famlar\u0131 hakk\u0131nda bilgi vermeyi se\u00e7er. Bir teorisyenin hayat\u0131 hakk\u0131ndaki bilgilerimizin \u00e7o\u011fu otobiyografik an\u0131lardan gelir.<\/span><\/p>\nBu a\u00e7\u0131klamalar, genellikle ki\u015fi teoriyi \u00f6nerdikten ve savunduktan sonra ya\u015fam\u0131n sonlar\u0131nda yaz\u0131l\u0131r. Teoriyi geli\u015ftirmek ve ona ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 onaylamak i\u00e7in harcanan zaman, teorisyenin \u00f6nceki y\u0131llara ait an\u0131lar\u0131n\u0131 bozabilir. Ki\u015fi sadece teoriyi destekleyen olaylar\u0131 m\u0131 hat\u0131rl\u0131yor? \u00c7eli\u015fkili veya zahmetli olaylar rahatl\u0131kla unutulur mu? Bir teorinin g\u00fcvenilirli\u011fini art\u0131rmak i\u00e7in deneyimler icat edilir mi? Bu sorulara her zaman cevap veremesek de, ki\u015filik teorisinin k\u0131smen otobiyografik olabilece\u011fi fikrini ke\u015ffederken bunlar\u0131 akl\u0131m\u0131zda tutmal\u0131y\u0131z.<\/span><\/p>\n
\nPsikoloji \u00f6dev, tez, proje, makale, rapor<\/span> yazd\u0131rma sipari\u015fi veya<\/span> di\u011fer t\u00fcm dan\u0131\u015fmanl\u0131k<\/span> talepleriniz i\u00e7in,<\/span> hemen sayfan\u0131n alt\u0131ndaki formu doldurarak veya whatsapp destek hatt\u0131m\u0131zdan bize ula\u015f\u0131n.<\/span><\/a><\/span><\/span><\/p>\n
\n