Dikkat Süreçleri
Konu modele dikkat etmedikçe gözlemsel öğrenme veya modelleme gerçekleşmeyecektir. Sadece konuyu modele maruz bırakmak, deneğin ilgili ipuçlarına ve uyarıcı olaylara dikkat edeceğini ve hatta durumu doğru bir şekilde algılayacağını garanti etmez. Denek, modelin davranışını taklit etmek için gerekli bilgiyi elde edecek kadar modeli yeterince doğru algılamalıdır.
Dikkat sürecini etkileyen birkaç değişken vardır.
Gerçek dünyada, laboratuarda olduğu gibi, bazı insanlara ve durumlara diğerlerinden daha dikkatli ve duyarlıyız. Bu nedenle, bir modelin davranışına ne kadar yakından dikkat edersek, onu taklit etme olasılığımız o kadar artar.
Yaş, statü, cinsiyet ve model ile konu arasındaki benzerlik derecesi gibi özelliklerden bahsettik. Bu faktörler, bir deneğin modele ne kadar yakın olduğunu belirlemeye yardımcı olur. Ünlü modellerin, uzmanların ve kendine güvenen ve çekici görünenlerin, bu özelliklere sahip olmayan modellere göre daha fazla dikkat ve taklit ettikleri de bulunmuştur. Amerikan kültürünün en etkili modellerinden bazıları bugün televizyonda görünmektedir. İzleyiciler, pekiştirme olmadığında bile genellikle onlara odaklanır.
Modellenmiş davranışa dikkat, gözlemcilerin bilişsel ve algısal becerilerinin ve modellenen davranışın değerinin bir fonksiyonu olarak değişir. Bilişsel yeteneklerimiz ne kadar gelişmişse ve modellenen davranış hakkında ne kadar çok bilgiye sahip olursak, modele o kadar dikkatli bakacağız ve davranışı algılayacağız.
Gözlemciler, kendilerinin yapmayı bekledikleri bir şeyi yapan bir modeli izlediklerinde, modellenen davranışın hiçbir kişisel ilgisinin olmadığı zamanlara göre daha fazla dikkat gösterirler. Gözlemciler ayrıca nötr sonuçlardan ziyade olumlu veya olumsuz sonuçlar üreten modellenmiş davranışa daha fazla dikkat ederler.
Dikkat türleri nelerdir
Dikkat nedir
Dikkat nedir makale
Bölünmüş dikkat Nedir
Sürekli dikkat
Seçici Dikkat Nedir
Dikkat süreçleri
Dikkat özellikleri
Saklama Süreçleri
Araştırma katılımcıları, modeli daha sonra tekrarlamak için modelin davranışının önemli yönlerini hatırlamalıdır. İlgilenileni korumak için onu kodlamalı ve sembolik olarak temsil etmeliyiz. Sembolik temsil ve imge oluşumunun bu içsel tutma süreçleri bilişsel süreçlerdir. Böylece Bandura, davranış geliştirme ve değiştirmede bilişsel süreçlerin önemini kabul eder. Karşılaştırma için, Skinner’ın odak noktasının yalnızca açık davranış olduğunu hatırlayın.
Bir modelin davranışı hakkındaki bilgileri iki şekilde saklarız: hayali bir iç temsil sistemi veya sözlü bir sistem yoluyla. Hayali sistemde, modeli gözlemlerken canlı, kolayca geri alınabilen görüntüler oluştururuz.
Bu yaygın fenomen, geçen hafta çıktığınız kişinin veya geçen yaz ziyaret ettiğiniz yerin resmini çekebilmenizi açıklıyor. Gözlemsel öğrenmede, modelin davranışının zihinsel bir resmini oluştururuz ve bunu gelecekteki bir zamanda taklit için bir temel olarak kullanırız.
Sözel temsil sistemi benzer şekilde çalışır ve gözlemlediğimiz bazı davranışların sözlü kodlamasını içerir. Örneğin, gözlem sırasında modelin ne yaptığını kendimize tanımlayabiliriz. Bu açıklamalar veya kodlar, davranışı açıkça göstermeden sessizce prova edilebilir.
Örneğin, daha sonra gerçekleştireceğimiz davranışların sırasını zihinsel olarak prova ederek, karmaşık bir becerideki adımlardan kendimizden bahsedebiliriz. Eylemi gerçekleştirmek istediğimizde sözlü kod ipuçları, hatırlatıcılar ve ipuçları sağlayacaktır. Birlikte, bu görüntüler ve sözlü semboller, gözlemlenen durumları saklama ve daha sonraki performans için onları prova etme yöntemlerimizi sunar.
Üretim Süreçleri
Hayali ve sözel sembolik temsilleri açık davranışa çevirmek, daha basit bir şekilde uygulama olarak tanımlanan üretim süreçlerini gerektirir. Bir modelin davranışının sembolik temsillerine katılmış, tutmuş ve provasını yapmış olsak da, yine de davranışı doğru bir şekilde gerçekleştiremeyebiliriz. Bu, büyük olasılıkla birçok bileşen davranışında ustalaşmayı gerektiren oldukça yetenekli eylemlerde meydana gelir.
Araba kullanmayı öğrenmeyi düşünün. Bir dersten ve bir model sürüşü izleyerek temel hareketleri öğreniyoruz. Modelin davranışının sembolik temsillerini birçok kez değerlendirebiliriz, ancak ilk başta bu sembolleri gerçek sürüş davranışına çevirmemiz sakar olacaktır. Yanlış vitese geçebilir veya direksiyonu aşırı düzeltebiliriz.
Gözlemlerimiz, eylemlerin anında ve becerikli performans göstermesini sağlamak için yeterli olmayabilir. Düzgün fiziksel hareketlerin uygulanması ve bunların doğruluğu hakkında geri bildirim, davranışın düzgün bir şekilde gerçekleştirilmesi için gereklidir.
Teşvik ve Motivasyon Süreçleri
Gözlemlediğimiz davranışları ne kadar iyi takip edip muhafaza edersek ya da bunları gerçekleştirmek için ne kadar beceriye sahip olursak olalım, bunu teşvik veya motivasyon süreçleri olmadan yapmayacağız. Teşvikler mevcut olduğunda, gözlem daha hızlı bir şekilde eyleme dönüştürülür. Teşvikler ayrıca dikkat ve tutma süreçlerini de etkiler. Teşvik olmadan o kadar fazla dikkat göstermeyebiliriz ve daha az dikkat gösterildiğinde, daha az dikkat çekilir.
Öğrenmeye yönelik motivasyonumuz, bunu yaptığımız için pekiştirme veya cezalandırma beklentimiz tarafından etkilenir. Bir modelin davranışının bir ödül ürettiğini veya bir cezadan kaçındığını görmek, bizim için bir davranışı doğru bir şekilde hatırlamamız, hatırlamamız ve gerçekleştirmemiz için güçlü bir teşvik olabilir. Pekiştirme, modeli gözlemlememiz sırasında dolaylı olarak deneyimlenir, ardından aynı davranıştaki performansımızın gördüğümüz sonuçlara yol açmasını bekleriz.
Bandura, pekiştirmenin öğrenmeyi kolaylaştırmasına rağmen, öğrenmenin gerçekleşmesi için yeniden güçlendirme gerekmediğine dikkat çekti. Davranışın ödül sonuçları dışındaki birçok faktör, neye katıldığımızı, neleri sakladığımızı ve prova yaptığımızı belirler. Örneğin, yüksek sesler, parlak ışıklar ve heyecan verici videolar, onlara dikkat etmemiz için herhangi bir destek almamış olsak bile ilgimizi çekebilir.
Bandura’nın araştırması, televizyonda bir model izleyen çocukların, kendilerine bir ödül vaat edilip edilmediğine bakılmaksızın modelin davranışını taklit ettiğini gösterdi. Bu nedenle, pekiştirme modellemeye yardımcı olabilir ancak bunun için hayati değildir. Yeniden zorlama gerçekleştiğinde, başka bir kişi tarafından verilebilir, dolaylı olarak tecrübe edilebilir veya kendisi tarafından idare edilebilir.
Öz Güçlendirme ve Öz Yeterlilik
Bandura’nın kişiliğe yaklaşımında benlik, davranışı belirleyen veya ona neden olan psişik bir etmen değildir. Daha ziyade, benlik, düşünce ve algı ile ilgili bir dizi bilişsel süreç ve yapıdır. Kendiliğin iki önemli yönü, kendini pekiştirme ve öz yeterliktir.
