“Kapsam genişliği” kriterinin uygulanması, on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllarda Newton Mekaniği için önemli bir destek sağlamıştır. Newton’un teorisinin aksiyomları ve uyuşma kuralları göz önüne alındığında, gezegenlerin hareketleri, gelgitler, dengelerin devinimi, sarkaçların hareketleri, basit harmonik hareket, kılcal hareket ve çeşitli diğer fenomenler de açıklanabilir.
Newton Mekaniği, büyük ölçüde geniş kapsamı nedeniyle, bu dönemde bilim adamları arasında neredeyse evrensel kabul gördü. Elektromanyetik Işık Teorisi, kapsam genişliği kriterinin uygulanmasından da önemli destek aldı.
Elektromanyetik Teori, hem Korpuskuler Teorisi tarafından açıklanan fenomeni hem de Dalga Teorisi tarafından açıklanan fenomeni başarıyla açıkladı.
“Kavramsal entegrasyon”, “adil gerçekler” olarak kabul edilen ilişkilerin bir teorinin temel varsayımlarından hareket ettiği gösterildiğinde elde edilir. Örneğin Copernicus, Güneş Sistemi’nin heliostatik teorisinin önemli bir avantajı olarak kavramsal bütünleşmenin başarısını da gösterdi.
Kopernik teorisini formüle etmeden önce, geriye dönük gezegen hareketleri “sadece gerçeklerdi”. Copernicus, teorisinin Jüpiter için geri hareketin Mars’tan daha sık meydana gelmesini gerektirdiğini ve geri hareketin kapsamının Mars için Jüpiter’den daha büyük olduğunu belirtti. Böylece “salt gerçekleri” “teorinin gerektirdiği gerçekler” e dönüştürdü.
Doğurganlık, bilimsel teoriler için önemli bir kabul edilebilirlik kriteridir. Ernan McMullin, iki tür doğurganlığı ayırt etti.15 Bir teorinin “kanıtlanmış doğurganlığını” saptamak için sicil kaydı incelenebilir. Bir teori, uygulamaları yeni gelişmeleri yaratıcı bir şekilde barındırıyorsa “kanıtlanmış doğurganlığa” da sahiptir.
Böyle bir teori, genişleyen bir gözlem raporları koleksiyonunu açıklar, diğer teorilerle rekabette galip gelir ve anormallikleri çözmede etkili olduğunu kanıtlar. “Kanıtlanmış doğurganlık” başarılı bir uyumdur. Kabul edilebilir bir teori, tıpkı başarılı bir tür gibi, “çevresel niş” içinde de uyum sağlamıştır.
Belirli bir teorinin “kanıtlanmış doğurganlık” sergileyip sergilemediği ancak tarihsel araştırma ile belirlenebilir. Bir teorinin “kanıtlanmış doğurganlığını” ölçmek zor olurdu. Bununla birlikte, teori değerlendirmesi, bir teorinin dayanıklılığını veya eksikliğini hesaba da katmalıdır.
Bir teorinin “potansiyel doğurganlığını” tahmin etmek daha da zordur. Bir türün uyarlanabilirliği gibi bir teorinin “potansiyel doğurganlığı”, gelecekteki baskılara yaratıcı bir şekilde yanıt verme becerisidir. Bir teorinin “kanıtlanmış doğurganlığı”, onun “potansiyel doğurganlığının” bir ölçüsü olarak alınabilir. Ancak bu tür yargılar risklidir. Bir tür gibi bir teorinin mevcut bir dizi baskıya uyum sağlama sürecinde “potansiyel doğurganlığını” kullanması da her zaman mümkündür.
Bir teori, “doğurganlık” kriterini iki yoldan biriyle karşılayabilir. İlk yol, kendi değişikliklerine “işaret etmektir”. Açıkçası, bu anlamda “verimli” olan teorilerin ilerlemesidir. Ancak, onu uygulayan bilim adamları, doğruluğunu geliştirecek veya kapsamını genişletecek şekilde onu değiştirmeye yönlendirildiyse, ilk teori “verimli” olarak da etiketlenebilir.
Örneğin, Sommerfeld’in eliptik yörüngelerin eklenmesi teorinin doğal ve başarılı bir uzantısı olduğu sürece Bohr Hidrojen Atomu Teorisi “verimli” olarak kabul edilebilir. Bir teorinin doğurganlığı göstermesinin ikinci bir yolu, yeni tip fenomenlere başarılı bir şekilde de uygulanmasıdır.
John Herschel, bilimsel teoriler için bir kabul edilebilirlik kriteri olarak “tasarlanmamış kapsamı” desteklemişti. Ancak, bir teorinin uygulanmasının yeni bir fenomen türünün uzantısı olarak kabul edilip edilmediğini nasıl belirleyeceğini de belirtemedi.
Herschel tarafından tartışılan ses hızı örneğinde, LaPlace’in Isı Yayılımı Teorisinin baştan sona sese uygulandığı iddia edilebilir. LaPlace, sesin hareketinin elastik bir ortamın sıkıştırılmasını içerdiğini ve bu sıkıştırmanın ısı ürettiğini fark etti.
Bunu ilk fark eden kişinin kendisi olması ve bilim adamlarının tanınmasını “beklenmedik” veya “çarpıcı” bulması, teorisinin yeni bir fenomen türüne genişletildiğini kanıtlamaz. Bir teori, onu kimin veya ne zaman tanıdığına bakılmaksızın, ima ettiği şeyi ima eder. Öyleyse, altı imzalı kapsam hakkındaki tartışmalar, ancak bir uygulamanın ne kadar beklenmedik veya çarpıcı olarak algılandığını belirleyerek çözülebilir gibi de görünebilir.
Mantık ve felsefe ilişkisi nedir
Mantık felsefesi nedir
Mantık bilim ilişkisi
Mantık Bilim ilişkisi nedir
Felsefe ile mantık ilişkisini
Mantık nedir
Aristoteles mantığı
Mantığın felsefe ve bilimle olan ilişkisini açıklayınız
Zahar “Roman Gerçekler” Üzerine
Elie Zahar, “yeni gerçeklerin” belirlenmesini psikolojik tepki kalıpları anketleriyle sınırlamayı reddetti. Objektif bir temelin belirlenmesi konusunda ısrar etti. Zahar bunu önerdi
bir gerçek, hipotezin inşasını yöneten problem durumuna ait değilse, belirli bir hipoteze göre yeni kabul edilecektir.
Bazı durumlarda, yeni destek, destek alan teorinin formülasyonunun sonrasına tarihlenir. Mendeleeff’in henüz keşfedilmemiş öğelerin özelliklerine ilişkin tahminlerinin doğrulanması bir örnektir. Başka bir örnek, Maxwell’in, bir gazın viskozitesinin yoğunluğundan bağımsız olduğu tahmininin beklenmedik bir şekilde doğrulanmasıdır.
Diğer durumlarda, kanıta dayalı desteğin gerçeklere dayalı temeli, destek alan teorinin oluşturulmasına öncülük eder. Bununla birlikte, destek, Zahar’ın yorumuna göre “yeni” (“yeni” olmadan) olabilir. Önemli olan “yenilik”, kanıt ve teorinin zamansal ilişkisi değil, teorinin yaratıcısının bu kanıtı teorinin formüle edildiği ilk problem durumuna dahil etmemesidir.
Zahar’ın “yenilik” anlayışına göre, hesaplanan ve deneysel olarak belirlenen ses hızı arasındaki tutarsızlık, teori formülasyonundan önce bilinmesine rağmen LaPlace teorisini destekleyen “yeni” bir gerçektir. Önemli olan, LaPlace’in ısı yayılımı teorisini formüle ederken ses hakkındaki bu bilmeceyi hesaba katmamış olmasıdır.
Zahar, ek olarak, Michelson-Morley boş sonucunun Özel Görelilik Teorisi için “yeni” kanıta dayalı destek sağladığını, çünkü iddiaya göre Einstein’ın bu deneysel sonucu, teoriyi formüle ederken hesaba kattığı problem durumunun bir parçası olarak görmediğini iddia etti.
Zahar’ın yorumuna göre, bu kanıtsal desteğin “yeniliğinin” belirlenmesi, Einstein’ın bilimsel kariyerinin tarihsel çalışmasını gerektirir, ancak meslektaşlarının bu doğrulayıcı kanıtı ne kadar “çarpıcı” bulduklarının değerlendirilmesini gerektirmez.
Terminolojideki Herschel’in “tasarlanmamış kapsamı” ndan Zahar’ın “yeni gerçeği” ne kayması, ayrı tutulması gereken iki sorunun birbirine karışmasına yol açabilir (1) öngörücü tez ve () tasarlanmamış kapsam durumudur.
