Başkalarının başarılı bir şekilde performans sergilediğini gören dolaylı deneyimler, özellikle de gözlemlediğimiz insanlar yetenekler açısından benzer ise, öz-yeterliği güçlendirir. Aslında, “Onlar yapabiliyorsa ben de yapabilirim” diyoruz. Aksine, başkalarının başarısız olduğunu görmek öz-yeterliği düşürebilir: “Onlar yapamazlarsa ben de yapamam.” Bu nedenle, etkili modeller yeterlilik ve yeterlilik duygularımızı etkilemede hayati önem taşır. Bu modeller aynı zamanda bize zor durumlarla başa çıkmak için uygun stratejiler gösterir.
İnsanlara başarmak istedikleri her şeyi başarma yeteneğine sahip olduklarını hatırlatmak anlamına gelen sözlü ikna, öz yeterliği artırabilir. Bu, dört bilgi kaynağından en yaygın olanı olabilir ve ebeveynler, öğretmenler, eşler, koçlar, arkadaşlar ve terapistler tarafından sıklıkla sunulan ve aslında “Yapabilirsin” diyen biri olabilir. Etkili olması için sözlü ikna gerçekçi olmalıdır. Dövüş sanatları gibi diğer sporlar daha uygun olduğunda, 5 fit uzunluğundaki birini profesyonel basketbol oynamaya teşvik etmek muhtemelen en iyi tavsiye değildir.
Öz yeterlik hakkındaki dördüncü bilgi kaynağı fizyolojik ve duygusal uyarılmadır. Stresli bir durumda ne kadar korkulu veya sakin hissederiz? Başa çıkma yeteneğimizi değerlendirmek için genellikle bu tür bilgileri temel alırız. Baş ağrılarından rahatsız olmazsak, gergin olmazsak veya rahatsız olmazsak, bir sorunu başarıyla çözeceğimize inanmamız daha olasıdır.
Kendimizi ne kadar dengeli hissedersek, öz yeterliliğimiz o kadar artar. Fizyolojik ve duygusal uyarılma seviyemiz ne kadar yüksekse, öz yeterliliğimiz o kadar düşük olur. Belirli bir durumda ne kadar çok korku, endişe veya gerilim yaşarsak, o kadar az başa çıkabileceğimizi hissederiz.
Kişilik ve gelişim dönemleri
Kişilik Gelişimi Freud
Kişilik gelişimi Erikson
Kişilik Gelişimi Kuramları
Gelişim kuramları pdf
Kişilik gelişimi makale
Gelişim kuramları makale
freud’un psikoseksüel gelişim kuramı
Bandura, belirli koşulların öz yeterliliği artırdığı sonucuna vardı:
1. Ulaşılabilir hedefler düzenleyerek insanları başarı deneyimlerine maruz bırakmak performansa ulaşmayı artırır.
2. İnsanları başarılı bir şekilde performans gösteren uygun modellere maruz bırakmak, dolaylı başarı deneyimlerini geliştirir.
3. Sözlü ikna sağlamak, insanları başarılı bir şekilde performans gösterme yeteneğine sahip olduklarına inanmaya teşvik eder.
4. Uygun beslenme, stresi azaltma ve egzersiz programları yoluyla fizyolojik uyarılmanın güçlendirilmesi, gücü, dayanıklılığı ve başa çıkma becerisini artırır.
Bandura, araştırmasında çeşitli durumlarda öz yeterliliği artırmak için bu koşulları uyguladı. Araştırma katılımcılarının müzikal enstrümanlar çalmayı öğrenmelerine, karşı cinsten kişilerle daha iyi ilişki kurmalarına, bilgisayar becerilerinde ustalaşmalarına, sigara içmeyi bırakmalarına ve fobileri ve fiziksel acıyı yenmelerine yardımcı oldu.
Modelleme ve Öz Yeterliliğin Gelişim Aşamaları
Çocukluk
Bebeklik döneminde, modelleme anlık taklit ile sınırlıdır. Bebekler, bir modelin davranışını gözlemledikten bir süre sonra taklit etmek için gereken bilişsel kapasiteleri (hayali ve sözel temsil sistemleri) henüz geliştirmemişlerdir. Bebeklik döneminde, modellenen davranışın, bebeğin onu kopyalamaya yönelik ilk girişiminden sonra birkaç kez tekrarlanması gerekir.
Ayrıca, modellenen davranış, bebeğin duyu-motor gelişim aralığı içinde olmalıdır. Yaklaşık 2 yaşına gelindiğinde çocuklar, davranışı hemen yerine gözlemden bir süre sonra taklit etmeye başlamak için yeterli dikkat, tutma ve üretim süreçleri geliştirdiler.
Pekiştirici bulduğumuz ve dolayısıyla taklit etmeyi seçtiğimiz davranışlar yaşla birlikte değişecektir. Küçük çocuklar öncelikle yemek, afiyet veya ceza gibi fiziksel uyaranlarla güçlendirilir. Daha büyük çocuklar, olumlu fiziksel pekiştiricileri önemli modellerden gelen onay işaretleri ile ve hoş olmayan pekiştiricileri onaylanmama belirtileri ile ilişkilendirir. Sonunda bu ödüller veya cezalar kendi kendine yönetilir hale gelir.
Öz yeterlik de yavaş yavaş gelişir. Bebekler, fiziksel ve sosyal çevreleri üzerinde daha fazla etkiye sahip olmaya çalışırken öz-yeterlik geliştirmeye başlarlar. Fiziksel yetenekleri, sosyal becerileri ve dil yeterlilikleri gibi kendi yeteneklerinin sonuçlarını öğrenirler.
Bu yetenekler, esas olarak ebeveynler üzerindeki etkileri yoluyla çevreye etki ederek neredeyse sürekli kullanımdadır. İdeal olarak, ebeveynler büyüyen çocuklarının faaliyetlerine ve iletişim kurma girişimlerine yanıt verirler ve çocuğa büyüme ve keşfetme özgürlüğü sağlayan uyarıcı ortamlar sağlarlar.
Bu erken etkinlik oluşturma deneyimleri ebeveynlere odaklanır. Çocuklarda yüksek öz yeterliliğe yol açan ebeveyn davranışları kız ve erkek çocuklar için farklılık göstermektedir. Araştırmalar, yüksek öz-yeterlik düzeyine sahip erkeklerin çocukken babalarıyla sıcak ilişkileri olduğunu göstermiştir. Anneler babalardan daha talepkardı ve daha yüksek performans ve başarı seviyeleri bekliyorlardı. Buna karşılık, yüksek öz-yeterlik düzeyine sahip kadınlar, çocukken babalarından yüksek başarı için baskı gördüler.
Çocuğun dünyası genişledikçe ve kardeşler, akranlar ve diğer yetişkinler gibi ek modeller kabul edildikçe ebeveyn etkisinin önemi azalır. Adler gibi Bandura da aile içindeki doğum düzeninin önemli olduğunu düşünüyordu. İlk doğan çocukların ve yalnızca çocukların kendi yeteneklerini yargılamak için daha sonraki çocuklardan farklı temellere sahip olduğunu savundu.
Ayrıca, aynı cinsten kardeşler, karşı cinsten kardeşlerden daha rekabetçi olma eğilimindedir, bu da öz-yeterlik gelişimi ile ilgili bir faktördür. Oyun arkadaşları arasında, görevlerde ve oyunlarda en deneyimli ve başarılı olan çocuklar, diğer çocuklar için yüksek etkililiğe sahip modeller görevi görür. Akranlar, kişinin kendi başarı düzeyini değerlendirmek için karşılaştırmalı referans noktaları sağlar.
Öğretmenler, yetişkinlerin verimli çalışması için hayati önem taşıyan bilişsel becerilerin ve problem çözme becerilerinin gelişimi üzerindeki etkileriyle öz-yeterlik yargılarını etkiler.
Çocuklar genellikle kendi yeterliliklerini öğretmenlerinin onlar hakkındaki değerlendirmeleri açısından derecelendirir. Bandura’ya göre, yetenek gruplamalarını kullanan okullar, alt gruplara atanan öğrencilerde öz yeterlik ve özgüvene zarar veriyor. Bir eğri üzerinde derecelendirme gibi rekabete dayalı uygulamalar da zayıf başarılıları ortalama veya düşük notlara mahkum eder.
Gençlik
Ergenliğin geçiş deneyimleri, artan cinsiyet farkındalığından üniversite ve kariyer seçimine kadar yeni talepler ve baskılarla başa çıkmayı içerir. Ergenler yeteneklerinin yeni yetkinliklerini ve değerlendirmelerini oluşturmalıdır. Bandura, bu aşamanın başarısının tipik olarak çocukluk yıllarında oluşturulan öz-yeterlik düzeyine bağlı olduğunu belirtti.
