Türk Edebiyatı ve Tarihi Üzerine Yazılar
Aydınoğulları Sarayında İlmî Hayat
Beylikler veya Beylikler Döneminin sanatı besleyen sayısız şehzadeleri arasında Aydınoğulları hanedanı önemli bir yer tutar. 13. yüzyılın son üçte birinde varlığını batıya doğru Türk saldırısına borçlu olan ve başlangıcından itibaren geleneksel Selçuklu devlet hududunun dışında kalan bu ġāzî emirliği, özellikle denizcilikteki başarıları sayesinde önemli bir servet edinmiştir.
Aydınoğulları önceleri Bizans ve Franklardan alınan hazineleri “Allah yolunda” dini amaçlarla, sanat ve bilimlerin yetiştirilmesi için kullanmaya başladılar. Türklerin batı hudutlarını (uc) fethinden kısa bir süre sonra, Mevlevîye, daha bağımsızlığını elde etmeden önce Aydın hanedanıyla güçlü bağlar kurmuştu.
Türkmenleri kazanmaya ve onları heterodoks, yarı şamanist babalarından uzaklaştırmaya niyetli olan Ulu ‘Ārif Çelebī (1312-1320) yürüyüşlerde tekrar tekrar konakladı. Yeni fethedilen Birgi’yi (Pyrgion)3 1304 ve 1308 gibi erken bir tarihte, babası Sultan Veled’in (ö. 1312) yaşadığı dönemde ziyaret etmiştir.4 Aydınoğulları’nın birçok mimari eseri korunmuş olsa da, saraylarında üretilen yazılı eserler tamamı bilinmemekte ve güvenilir bir şekilde sınıflandırılmamaktadır.
Aydın Emirliği’nde bestelenen ve 1965 yılına kadar bilinmeyen bir Türkçe esere odaklanacak olan bu ön çalışma çerçevesinde, Türkçenin Birgi, Tire ve Ayasoluğ mahkemelerindeki (Ephesus, Modern Selçuk) ve bu dilde korunmuş eserlere yer verilir.
Ancak bir Türk milli edebiyatının bu başlangıçlarının kapsamını ve göreli önemini değerlendirebilmek için şehzadelerin saraylarındaki ilmî faaliyete ve eğitim düzeyine bakmak yerinde olur.
Aydınoğulları’nın ortodoks İslam dinine ve eğitimine verdiği cömert ve coşkulu sponsorluk, hanedanın ilk prensi olan “Din savaşçılarının sultanı” Mübarizeddin Muhammed Bey (1308-1334) ile başlar. Bu şehzade, dinine sadece kılıçla hizmet etmekle kalmayıp, onun öğretileriyle daha derinden meşgul olmak amacıyla, sarayına tanınmış din bilginlerini muallim olarak getirmiş, kendisine Hz. hocası İbn Melek eşliğinde Arapça öğrenmeye çalıştı.
Muhammed Bey, önemli bir camiyi inşa ettirerek Birgi’de Aydın ilinin ilk medresesini yaptırmıştır. Kız kardeşi Sulṭān Şāh Hatun aynı kasabada başka bir medrese kurmuştur. Daha sonra Tire’de medreseler, yani Muhammed Bey’in üçüncü oğlu Süleyman’ın kurduğu İbn Melek Medresesi ve 1354 yılında Şeyh Ḥāccī ‘Alīḫān Muhammed ile açılmıştır.
Son olarak, Osmanlı kayıtlarında Beylikler Döneminde Tire’de bir Yaḫşı Bey tarafından kurulan medreseli bir imâreden söz edilmektedir. Sulṭān Şāh Hatun’un Birgi’deki ve Yaḫşı Bey’in Tire’deki medreselerinin nerede olduğu bilinmemektedir; ne yazık ki bugün diğer üç bina harap durumda. Bu kurumlara bol miktarda bağışlar sağlandı.
Edebiyat tarih İlişkisi örnek Kitaplar
Türk Edebiyat Tarihi
Edebiyat Tarihi yazarları ve eserleri
Türk edebiyat tarihi yazarı kimdir
Edebiyat tarihi PDF
İlk türk edebiyat tarihini kim yazmıştır
Türk Edebiyat Tarihi Kitapları
Edebiyat tarihi eserleri
Muhammed Beg, Birgi’deki medresesine önemli mülkler bağışladı – bütün bir köy, tarlalar, zeytin ve nar bahçeleri ve bir su değirmeni. Profesör ve öğrencilere şehzadenin yazlık evi olan Bozdağ’da (Tmolos Dağı) “resmi lojmanlar” ve “süknā ve yurd” “hostelleri” tahsis edildi. Maaşları için sabit meblağlar sağlandı; Bu vakfiyeleri sıralayan Osmanlı sicilinde günde 25 (aqçe) bir profesöre ve 7 (aqçe) bir öğrenciye (ya da tüm öğrencilere?) tahsis edilmiştir.
Birgi profesörü Muhammed Beg ile bir görüşmeye giderken, altın işlemeli giysiler içinde, sağında ve solunda köleler ve hizmetçilerle birlikte, öğrenciler önünden yürürken, parlak bir katır üzerinde ikametgaha gitti. Doğal olarak Birgi kadısının da zengin bir makamı vardı; bütün bir köyün intifa hakkı onun için tesis edildi.
Hekimlerin yanı sıra hâkim ve ilahiyatçıların da öğretim faaliyeti, kütüphanelerin kurulmasını vazgeçilmez kılmıştır. Burada da prens, gerekli kitapların kopyalanması için gereken parayı dağıttı (kitap satın almak neredeyse hiç düşünülemezdi). Kütüphanedeki bu temel eser koleksiyonu, belirli bir anda medresede profesör olanın tasarrufundaydı.
Elbette ek kitaplar, orada faaliyet gösteren din alimlerinin bağışlarıyla olağan şekilde bir araya getirildi. Katipler, kütüphane koleksiyonunu tamamlamak için gerekli olan ve muhtemelen büyük kütüphanelere bile gönderilen kitapları kopyalayarak işe koyulurlardı. Bunun da ötesinde, yeni inşa edilen bir camiye bir nüshanın bağışlanması durumunda, özellikle Kuran’ın muhteşem elyazmalarını üreten hattatlar da iş başındaydı.
Böylece hattat Muhammed b. Muhammed b. İbrahim b. el- Mudarrisî (?), Muhammed Bey’in Birgi’deki (712/1312’de inşa edilmiş) büyük camisi için Hafer 727/Aralık 1326’da değerli bir yaldızlı Kuran üretti ve onun en küçük oğlu ‘İsa Bey (1360-1390), otuz büyük fasikül bağışladı ( cuzʾ) Ayasoluş’ta 1375 yılında yaptırdığı ünlü camidir.
Kuran’ın günlük olarak okunması için Muhammed Bey’in bütün bir Kuran okuyucu sürüsü vardı ve onun torunu, Umur Bey’in kızı (1334-1348) Azize Melek Hatun, Kuran’ın okunması için bir dār al-huffāẓ14 kurdu. Burada, daha önce bahsedilen Mevlevîler gibi zaviyeler veya derviş tarikatlarının tekkeleri için aynı şehzade ailesinin zengin vakıflarına giremeyiz.
Aydınoğulları’nın sarayında bu kadar elverişli maddi şartlara sahip olan ve her kişinin rütbesine göre şehzadelerin saygısını kazanan din alimleri, hekimler ve sanatkarların bazı isimleri bilinmektedir. En eskiler arasında sanatçı Muẓaffaraddīn b. Abdülvahid b. 722/1322 yılında Birgi’deki ulu caminin görkemli minberini yapan Süleyman el-İarbî.
İbn Baṭṭūṭa’nın 1333’te Aydın sarayında tanıştığı şahsiyetlerden biri, Muhammed Bey’in Yahudi şahsi tabibiydi; Kuzey Afrikalı bilgin, belki de bilerek, bu doktora Kuran-okuyucularından daha fazla saygı gösterilmesinden rahatsız olduğu için adını kaydetmiyor.
Milas’taki Menteşe mahkemesine bağlı olan fakîh el-Ḫvārizmī, geçici olarak Ayasoluġ’ta ikamet etmekteydi. İbn Baṭṭûta’nın ev sahibi olan Muhyiddîn, Birgi’deki medresede müderris olarak zuhur eder. İbn Melek veya İbn Firişte, görünüşe göre ünlü fakih ‘İzzaddîn ‘Abdallatif b. Firişte, Birgi kadısıdır ve bizzat Aydınoğlu Muhammed Bey’in hocasıdır.
Oğlu Firişte-oğlu veya İbn Melek, uzun yıllar Tire medresesinde öğretmenlik yaptı. Bahadır b. Sayfadīn el-Bayzar (veteriner?) 739/1338’de Tire’de bir cami (mescit) yaptırdı. Aslen Sivaslı bir azatlı olan tanınmış bir din âlimi olan Şihābaddin Ahmed es-Sīvāsī al-Ayāsulūġī, Īsā Beg’in sarayında öğretmenlik yaptı.
Kesinlikle gençliğinde Arapça ve Farsça öğrenmiş olan son derece kültürlü bir prens olan Îsâ Bey döneminde, genel olarak bilimsel faaliyet bir kez daha gelişti. A. Süheyl Ünver’in bir çalışma adadığı Īsā Beg’in özel el yazmasında (el mecmuası) görüldüğü gibi, şiir ve tıp kadar, almanaklar ve dini ve felsefi sorularla meşguldü. Dönemin en ünlü âlimi olan Konyalı tabip ve ilahiyatçı Ḫiżr b. Ali b. Kahire’de eğitim görmüş ve daha sonra orada bir hastanenin başhekimi olarak görev yapan Ḥāccī Paşa adlı el-Ḫaṭṭāb’dır.