YİRMİNCİ YÜZYILDA MODERNİST ROMAN
Modernist roman diye bir şey yoktur. Büyük ölçüde Anglo-Amerikan kökenli ve kullanımda olan kritik bir eserdir. Fransızlar normalde ‘la modernité’ ve ‘le postmoderne’den, İngilizler ve Amerikalılar ise kültürel süreçler değil, estetik yapılar olan türetilmiş ‘izm’lerden bahseder. Yine de modernizm kullanılabilir bir eserdir.
“Modernist” roman kavramı, yirminci yüzyılda toplum ve edebi biçim arasındaki değişen ilişkiye, kuralsız ve anonim şehir yaşamına, daha fazla özgürlük ve parçalanmaya, hissedilen bir topluluk kaybına işaret ediyor. Uzay ve zamanın hatlarının yeni ve şaşırtıcı bir anlam kazandığı bir yüzyıldır. Arabalar ve uçaklar mesafeleri azaltır ve hız hissini günlük yaşamın bir özelliği haline getirir.
Elektronik iletişim, bizi, konuştuğumuz kişilerin bedensiz konuşmalarıyla ve aynı anda izlediğimiz kişilerin bedensiz görüntülerini, uzamsal olarak ayrı ekranlarda milyonlarca kişiyle tanıştırır. Fizikte görelilik kuramının parçalanmış karşılığı, gündelik deneyimin görelilikleri içindedir. Maddi dünya atomlar halinde çözülür ve atomların kendileri askeri bilimin yıkıcı amaçları için bölünebilir. Tanrı öldüyse, yerine başka birini bulmak zor. Kötü bir günde dünya, parmakların arasından yavaşça kayan bir avuç kuma dönüşür.
Bu ürkütücü bağlamda, Gerçek ile Modern, realizm ile modernizm arasındaki eski ayrım nihayet gömülmelidir. Yirminci yüzyıl romanının büyük başarısı, vizyonun gerçeklere ya da deneyin deneyime galip geldiğini göstermek değildir. Bir zamanlar düz olan ve daha sonra yuvarlak olan dünyanın artık bir küp olduğunu göstermektir. Hiçbir tarafı olmasa da, tüm ‘taraflardan’ görülmelidir.
Olayların farklı karakterler tarafından farklı şekilde görülebildiği ancak yine de anlatı perspektifine karıştığı bakış açısı sorunlu hale gelir. Bütünün parçalarının toplamı olduğundan veya algının deneyimi tükettiğinden asla emin olamayız. Bilim dünyanın karmaşıklığı içinde sonsuz olduğunu gösteriyorsa, modernist roman da deneyimin sınırsız olduğunu gösterir.
Türk edebiyatında ilk modernist roman
Türk edebiyatında modernist romanlar
MODERNİZMİ Esas Alan hikâyeler
Türk Modernist Yazarlar
Postmodern roman Nedir
Modernist roman özellikleri
Modernist roman nedir
Modernist roman örnekleri
Anlatı zorlaşıyor çünkü gerçeğin kendisi, materyalistlerin düşündüğünden daha zor. Lacancılar ve Althusserciler’in öne sürdükleri gibi hiçbir zaman bilinemeyeceğinden değil, ama bu bilgi, bilgi olarak geçerliliği hala tartışmalı olsa bile, gerçek deneyimimizin sınırlarını genişletir ve değiştirir. Gerçek, sırf mutlak olmadığı için yok edilemez, çünkü daha fazlasını keşfederken daha az bildiğimizi de görürüz.
Gerçeğin mutlak bir Hakikati olmadığını görüyoruz. Gerçeğin derin deneyimlerinden biri, sınırların keşfidir. Henry James’in Büyükelçiler’inde (1903), bu, Lambert Strether’ın acı verici ve benzersiz deneyimidir. Yine de James’in kişisel olmayan geçmiş zaman anlatımı, bizi ana figürün acı verici keşfinden uzaklaştırıyor.
Haklı da olsa, hâlâ yargılayabileceğimiz bir bakış açısına sahibiz. James Joyce ve William Faulkner’da bu büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. Yüksek açılı ana çekim için gerekli olan yapı iskelesini kurması gereken yazar değil okuyucudur. James sonrası roman, genel olarak, iskeleyi silip süpürdü.
Gerçek, 1950 ve sonrasına kadar romanın baskın arayışı olmaya devam ediyor. Modernite dünyası daha çok ve daha az anlaşılmaz hale geldiğinden, Gerçek daha az önemli hale geldi. Örneğin Joyce, Flaubert ve Dostoyevski’nin ruhuyla Gerçeği yeniden canlandırma, onu açığa çıkarmanın yeni yollarını bulma arzusunu itiraf etti.
Ulysses’te (1922) sabit bakış açısıyla çoğu zaman bağlantısız olan çoklu stilleri çoklu açığa çıkarmalardır. Bunlar, sabit bir temanın göreli varyasyonları değil, sabit bir nesneye farklı açılardan bakmak değil, değişen bir dünyanın değişen nesnelerine uyum sağlamak için stil değişiklikleridir. Ulysses’in roman olarak asla şehrin sınırlarının ötesine geçmediği Dublin’de tek bir gün, dipsiz bir uçuruma dönüşür.
Mit olarak ve hafıza olarak geçmiş, her şeyin şimdisine sızar. Bloom, Molly veya Gerty Macdowall’un bireysel benlikleri, doyma noktasına kadar gözenekli, eleklerden biraz daha fazlasıdır. Bloom’un olaylı, olaysız gününde geçen anı mit, hafıza ve arzu, vahşi bir oburlukla yutar. Gerçeklik artık dünya üzerinde kesişen bakış açılarına sahip yuvarlak karakterlerden oluşan bir döküm listesi değil, çünkü dünya artık uzlaşıya dayalı bir görüş alanı değildir.
Joyce ve Faulkner’da gerçeklik, her açıdan ve mesafeden heteroglot tarzlar tarafından bombardımana tutulan hızlı hareket eden bir hedeftir. Virginia Woolf’ta anlatıcı, karakter ve okurdan oluşan tatlı üçgende bilincin geçmesi gereken bir eşik yoktur. Tüm varlığı kaplar, daha doğrusu görünür sınırları olmayan bir varlık zinciri yaratır.
Marcel Proust’ta bellek, bir ses ya da koku, bir pasta ya da bir kaldırım taşıyla heyecanlanan şimdiki anda beklenmedik bir misafir gibi patlar ve dünyevi dünya benzerlikler aracılığıyla kendinden geçer. Mit ve tarih olarak dünya, geçmiş, şimdi ve gelecek olarak, şeylerin sonsuzluğunu kabul eden sınırlı bir metinde yer almalıdır. Ancak her şey anlaşılması zorsa, hiçbir şey ihmal edilemez veya bastırılamaz.
Ulysses’te yemek, içmek, dışkılamak, mastürbasyon yapmak ve çiftleşmek ölüm ve doğum kadar sıradan törenlerdir. Woolf’un To the Lighthouse’unda (1927) ölüm, varoluşun lirik akışında, saat, gün ve Woolf’un tabiriyle benliğin çeşitli “görünümlerinin” altında yatan mevsim boyunca akmanın muazzam deneyiminde bir parantezdir.
1929’a gelindiğinde Faulkner’ın The Sound and the Fury’sinde delilik bile anlatısal bir bakış açısı haline geldi ve tanınmayan konusunu arzuladı. Benjy’nin Blakevari sesi, aşk nesnesini adlandırmayı içeren, ancak Quentin’in yaptığı gibi Caddy arzusunun ensest ve ahlaki ihlal içerdiğini bilemeyen, şiirsel saplantının zorunlu masumiyetine sahiptir. Yine de kardeş Jason’ın parodik ve paralı nesrinin de aynı şekilde sınırlamaları var.
Üç kardeşin her biri diğerlerinin göremediğini “görmekte” ve diğerlerinin görebildiğini “görmekte” başarısız olmaktadır. Benjy’nin deliliğinden ve Quentin’in ensest melankolinden düzyazı ve komik gerçeğe doğru hareket, geleneksel gerçeğe doğru bir harekettir, ama aynı zamanda bir kayıp, içsel vizyondan sıradan olana doğru bir sıçramadır. Rüya ve hafıza, büyünün bozulmasına yol açar.
Ve Jason’ın para fetişi, Benjy veya Quentin’in Caddy’ye takıntısından daha bariz ve maddi olsa da, sıradan olanın bir mistifikasyonudur. Şaşkın, şiirsel karanlıktan tünelin sonundaki ışığa doğru fışkıran karışık duygularla ilerliyoruz. Ama aynı zamanda hareketin geri döndürülemez olduğunu da hissediyoruz, tıpkı çocukluktan kalma, Benjy’nin asla yapamadığı hareket gibi, bu hareket, delilikten de öte bir masumiyet mecazıdır.
