Bilimsel Teorilerin Yapısı
Pierre Duhem (1861–1916) Bordeaux Üniversitesi’nde (1893–1916) Fizik Profesörü idi. Termodinamik, akışkanlar mekaniği ve bilim tarihi ve felsefesine özgün katkılarda bulundu. Ortaçağ fiziği üzerine araştırması, on altıncı ve on yedinci yüzyılların “bilimsel devriminin” Buridan, Orèsme ve diğerlerinin ortaçağ çalışmalarında önemli köklere sahip olduğunu ortaya koydu.
Bu çalışma, ortaçağ dönemini kısır bir tartışma dönemi olarak gören bu miyop bilim tarihi görüşü için değerli bir düzelticiydi. Fiziksel Teorinin Amacı ve Yapısı’nda (1906) Duhem, bilimsel teorilerin deneysel yasaları bir araya getiren bağıntılı araçlar olduğunu ileri sürmüştür.
Norman R. Campbell (1880–1949), General Electric Company’ye araştırma fizikçisi olarak katılmadan önce, Cavendish Laboratuvarı’nda J. J. Thomson altında birkaç yıl çalışan Cambridge eğitimli bir fizikçiydi. Bilim felsefesi üzerine yaptığı başlıca çalışma, Physics: The Elements’in (1919) artırılmış bir versiyonu olan ölümünden sonra yayınlanan Foundations of Science (1957) ‘dir. Campbell’ın çalışması, ölçüm teorisinin ve bilimsel teorilerin yapısının dikkatli analizi ile ayırt edilir.
Mary B. Hesse (1924) Cambridge Üniversitesi’nde Bilim Felsefesi alanında Üniversite Okuyucusudur. Londra Üniversitesi’nde matematik, fizik ve bilim tarihi ve felsefesi okudu ve Londra, Leeds üniversitelerinde ve Yale, Minnesota ve Chicago’da Misafir Profesör olarak ders verdi.
Dr Hesse şu anda, özellikle modellerin ve analojilerin kullanımıyla ilgili tarihsel vakalara atıfta bulunarak, tümevarımsal çıkarıma dayalı olarak fizik biliminin yapısının birleşik bir görünümünü geliştirmekle uğraşmaktadır.
R. Harré (1927 -) Oxford Üniversitesi’nde Bilim Felsefesi’nde Üniversite Öğretim Görevlisidir. Auckland Üniversitesi’nde matematik ve fizik, Oxford Üniversitesi’nde felsefe okudu. Oxford’a atanmadan önce Pakistan’da, Birmingham ve Leicester’da öğretmenlik yaptı.
Tümdengelimci ve pozitivist bilim felsefelerinin güçlü bir eleştirmeni olan Harré, şu anda sosyal bilimlerin metodolojik yönelimini yeniden yönlendirmek için bir programla uğraşıyor.
kuram (teori nedir)
Kuram Nedir
Bilimsel teoriler
Bilimsel teori nedir
Teori nedir
Bilimsel kuram örnekleri
Bilimsel yasa Nedir
Teori örnekleri
Saf Geometri ve Fiziksel Geometri
Teori kurma sürecinin yeterli bir şekilde anlaşılması, bir aksiyom sistemi ile onun deneyime uygulanması arasındaki ayrımın tanınmasını gerektirir. On dokuzuncu yüzyılda Öklid dışı geometrilerin inşası bu ayrıma dikkat çekti. Lobachevsky, Bolyai ve Riemann, Öklid sisteminden önemli açılardan farklılık gösteren aksiyom sistemlerini icat etti.
Öklid sisteminde, belirli bir doğru üzerinde olmayan bir noktadan tam olarak bir paralel çizginin çizilebileceği varsayılır. Öklid dışı sistemlerde farklı varsayımlar yapılmıştır. Lobachevsky ve Bolyai, Öklid varsayımının yerine, belirli bir noktadan geçen belirli bir doğruya paralel iki doğru olduğu aksiyomunu koydu.
Lobachevsky, bu aksiyomdan ve sisteminin diğer aksiyomlarından ve tanımlarından, bir üçgenin iç açılarının toplamının her zaman always dereceden az olduğu ve üçgenlerin alanları arttıkça azaldığı teorisini çıkardı. Riemann, Öklid varsayımını, bir noktadan geçen belirli bir doğruya paralel doğruların olmadığı aksiyomuyla değiştirdi.
Riemann geometrisinin bir teoremi, bir üçgenin iç açılarının toplamının her zaman dereceden büyük olması ve üçgenlerin alanları arttıkça artmasıdır.
Biçimsel tümdengelim sistemleri olarak, bu alternatiflerden birinin diğerlerinden üstün olduğuna karar vermek için hiçbir gerekçe yoktur. Birbirlerine göre tutarlıdırlar. Öklid geometrisi içsel olarak tutarlıysa, alternatif Öklid dışı geometrilerin de tutarlı olduğu gösterilebilir.
Bu gerçeğin tanınması, birçok düşünürün “saf geometri” aksiyomlarının ve teoremlerinin a priori statüsünü ampirik olarak önemli “fiziksel geometri” iddialarıyla karşılaştırmasına yol açtı. Örneğin Helmholtz, çeşitli geometri sistemlerinin kendi başlarına deneysel içerikten yoksun olduğunu vurguladı. Ampirik olarak önemli önermeler, ancak belirli mekanik ilkeleriyle birleştiğinde ortaya çıkar.
Helmholtz’e göre, geometrik teoremler deneyime uygulanmadan önce “nokta”, “doğru” ve “açı” gibi terimlerin nasıl ölçüleceğini belirtmek gerekir.
Kanunların Bir Araya Getirilmesi Üzerine Duhem
Pierre Duhem, Whewell’in bilim tarihine olan ilgisini paylaştı ve Whewell gibi, tarihsel kayıtlarla tutarlı bir bilim felsefesi formüle etmeye çalıştı. Whewell, nehirleri oluşturmak için kolların birleştiği bir bilimsel ilerleme görüntüsü çizmişti.
Duhem, başarılı teorilerin deneysel yasaları bir araya getirdiğini veya birbirine bağladığını kabul etti. Kuramlardan bir grup yasayı “temsil eden” olarak söz etti ve bu “temsilci” işlevi, çoğu kuramın sahip olduğu varsayılan “açıklayıcı” bir işlevle karşılaştırdı. Teoriler genellikle fenomeni “fenomenin altında yatan gerçekliği” tanımlayarak açıklamak için tutulur. Duhem, bilimsel değeri olan tek başına temsili işlev olduğunda ısrar ederek bu görüşü eleştirdi.
Duhem’in bilimsel teorilerin “temsil ettiği”, ancak “açıklamadığı” pozisyonu, deneysel yasaların teorilerin yapısına ilişkin görüşüne dayanıyordu. Duhem’e göre, bilimsel bir teori, aksiyom sisteminin bazı terimlerini deneysel olarak belirlenen büyüklüklerle ilişkilendiren bir aksiyom sisteminden ve “yazışma kurallarından” oluşur.
Ek olarak, yorumlanan aksiyom sistemiyle ilişkili bir resim veya model olabilir. Ancak bu model, teorinin mantıksal yapısının bir parçası değildir. Aksiyom sistemi ve yazışma kuralları, teori tarafından “temsil edilen” bu deneysel yasaların çıkarılması için yeterlidir. Sonuç olarak, teori ile ilişkili model, deneylerin sonuçlarını tahmin etme görevinde hiçbir rol oynamaz.
Örneğin, gazların kinetik teorisi durumunda aksiyomlar, “molekül”, “hız” ve “kütle” gibi terimler arasındaki ilişkileri belirtir. Aksiyom sistemi, tüm moleküllerin kök-ortalama-kare hızı kavramı aracılığıyla deneyime bağlıdır.
Karşılıklılık kuralları, bu kök-ortalama-kare hızı ile gazın basıncı ve sıcaklığı arasında bağıntı kurar. Duhem, gazların makroskopik davranışı hakkında daha önce ilgisiz deneysel yasaları birbirine bağladığı için kinetik teorinin değerli olduğu konusunda ısrar etti.
Örneğin, Boyle, Charles ve Graham’a atfedilen yasalar, teorinin varsayımlarının tümdengelimli sonuçlarıdır. Bu, teorinin “temsilci” işlevidir. Bununla birlikte, nokta-kütleler arasındaki elastik çarpışmaları gösteren modelin herhangi bir açıklayıcı işlevi olduğunu reddetti.
Duhem, Lord Kelvin’in bir süreci “anlamak” için temelde yatan bir mekanizmayı görselleştirmek olduğu şeklindeki pozisyonunu oldukça eleştirdi. Duhem’e göre, bir teori ile ilişkili model, ek deneysel yasaların araştırılmasında sezgisel değere sahip olabilir, ancak modelin kendisi, teorinin verdiği açıklamalarda bir öncül değildir.
Duhem, bir teorinin yalnızca bu kanunların birleşimini belirterek bir grup kanunu “temsil etmediğini” vurguladı. İlişki daha karmaşıktır ve teorisyenin hayal gücüne geniş bir yelpazede izin verir.
Elbette, kabul edilebilir bir teori deneysel olarak test edilebilir yasaları ima etmelidir, ancak teorinin temel varsayımları, ölçüm süreçleriyle hiçbir şekilde ilişkili olmayan büyüklükler hakkında ifadeler içerebilir.3 Bu gibi durumlarda, teorinin aksiyomları hipotezle formüle edilir, ve tümevarımlı çıkarımla değil.
